Dương Quảng Hàm vốn là một giáo viên dạy Việt văn trường Bưởi tức trường trung học bảo hộ thời Pháp thuộc. Với lòng yêu nước, yêu văn học Việt Nam cùng với tinh thần tự học hỏi, tự nghiên cứu ông đã trở thành một học giả nổi tiếng đã đặt nền móng học thuật cho bộ môn lịch sử văn học, văn học so sánh ở Việt Nam.

Vợ chồng Giáo sư Dương Quảng Hàm và các con. (nguồn Internet)

Ông sinh ra ngày 14-7-1898 trong một gia đình có truyền thống nho học tại làng Phú Thị, xã Mễ Sở, huyện Văn Giang tỉnh Hưng Yên. Cụ nội đã từng làm Đốc học Hà Nội, cha và anh cả đều tham gia phong trào Đông Kinh nghĩa thục và cả hai đều bị bắt đi đày Côn Đảo. Năm 1920, sau khi tốt nghiệp thủ khoa Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương ông làm giáo viên trường Bưởi và sau Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được bổ nhiệm làm Thanh tra Trung học vụ, rồi làm Hiệu trưởng của trường Bưởi. Trong thời gian làm giáo viên ông đã làm việc không mệt mỏi, vừa giảng dạy vừa viết sách giáo khoa văn học và sử học cho nhà trường từ bậc tiểu học đến bậc trung học. Thời gian làm Hiệu trưởng ông cũng tỏ ra rất mẫn cán và đúng vào lúc toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp. Sau này, Giáo sư Dương Trọng Bái, con trai ông nhớ lại: “ Từ lâu gia đình tôi vẫn sống ở trong trường. Ông bảo với mẹ tôi rằng, hiệu trưởng phải ở trong trường để có việc gì thì giải quyết ngay. Nhưng chẳng bao lâu, tình hình Hà Nội rất căng thẳng, trường được lệnh ngừng dạy, cho học sinh đi tản cư. Các em nhỏ của tôi tản cư về quê. Anh tôi là bác sĩ ở nội trú nên không ở nhà. Chị tôi (bà tên là Dương Thị Ngân, phát thanh viên đầu tiên của Đài tiếng nói Việt Nam) đã ra ngoại thành cùng cơ quan. Em gái tôi Dương Thị Liên đã thoát ly gia đình và nhập vào Trung đoàn Thủ đô. Ở nhà chỉ còn cha mẹ tôi và tôi, lúc đó là tự vệ dân phố. Mẹ tôi giục cha tôi đi về quê, nhưng ông nói chưa có lệnh cho hiệu trưởng tản cư, nếu Bộ có chỉ thị gì thì biết tìm mình ở đâu? Thế là ông ở lại và vẫn đọc sách”. Và, ông mất trong những ngày toàn quốc kháng chiến ở tuổi đời còn rất trẻ (48 tuổi). Giáo sư Dương Trọng Bái cho biết thêm, ngôi nhà ở phố Hàng Bông đã bị giặc Pháp đốt thành tro, tro dày đến hai gang tay, trong đó có cả tủ sách với những bản thảo đầy tâm huyết củ Học giả Dương Quảng Hàm.

 Cuốn sách nổi tiếng nhất của Dương Quảng Hàm là Việt Nam văn học sử yếu. Sự biên khảo học thuật của ông thường gắn liền với công tác giảng dạy. năm 1925, một cuốn sách của ông mang tên Quốc Văn trích diễn trong đó ông phải ra sơ đồ phát triển của Văn học Việt Nam để rồi đến năm 1941 phát triển thành Việt Nam Văn học sử yếu gồm 48 chương, trong đó có nhiều phần có giá trị như: văn chương bình dân, ảnh hưởng của nước Tàu, các chế độ việc học, việc thi, ảnh hưởng của nước Pháp, vấn đề ngôn ngữ văn tự… tác giả đã giành nhiều công sức để giới thiệu khái quát nền văn học Việt Nam. Đặt trong bối cảnh nghiên cứu văn học từ đầu thế kỷ XX đến trước năm 1945 đang bước đầu hình thành của một nền học thuật thì tác phẩm của Dương Quảng Hàm có ý nghĩa là những viên gạch đặt nền móng. Quá trình hình thành tác phẩm được bắt đầu từ những bài giảng ở lớp học rồi sau đó tác giả đi sâu tìm tòi nghiên cứu, trong đó có tham khảo tiếp nhận của các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam đương thời, trong đó có cả người Pháp. Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn nhận xét: “có một điều nhiều người hết sức ngạc nhiên khi đọc Dương Quảng Hàm: mặc dù là một cuốn văn học sử hoàn chỉnh đầu tiên, dòng Việt Nam Văn học sử yếu có được cách giải quyết khá đúng đắn trong nhiều việc như đặt phần văn chương bình dân vào phần mở đầu, đánh giá đúng mức phần văn chương chữ Hán bên cạnh văn chương chữ Nôm, hoặc có phân kỳ văn học có thể chấp nhận được ấy là không kể tới những định hướng đúng đắn khác, như chú ý trình bày ảnh hưởng của những nền văn hóa nước ngoài tới văn học Việt Nam, hoặc ưu tiên đúng mức tới vai trò của các hình thức văn học. Cuối sách, thì có cả niên biểu lẫn sách dẫn (index); chỉ nhìn vào phần sách dẫn này chúng ta đã có một ý niệm chính xác về nền văn học dân tộc. Sau nửa thế kỷ Việt Nam Văn học sử yếu ra đời, chuỗi tác giả và tác phẩm được Dương Quảng Hàm nêu ra có thể được chúng ta hôm nay bổ sung nhưng về cơ bản thì vẫn giữ nguyên giá trị”. Dương Quảng Hàm là một tấm gương tự học, tự vươn lên trong biên khảo học thuật. Trong quá trình tự học ông đã tận dụng được khá nhiều thành tựu của các đồng nghiệp người Pháp cũng như ông cũng thu hút được nhiều đóng góp của các học giả người Việt đương thời nhưng cuốn sách của ông vẫn có cái tinh tế sâu sắc riêng mà chỉ có học giả bản xứ hơn nữa lại vừa tinh thông Tây học vừa có lòng với đất nước, âm thầm yêu nước thương nòi mới có nổi.

 Dương Quảng Hàm vừa là học giả nổi tiếng vừa là nhà giáo mẫu mực luôn thắp sáng trong lòng học sinh tình yêu quê hương đất nước. Giáo sư nguyễn Lân, học trò của Học giả Dương Quảng Hàm khi sinh thời kể lại: “Về Việt văn, anh em chúng tôi coi đó là hai giờ thiêng liêng. Lại được thầy Hàm dạy, thì thầy trò cùng như thống nhất trong một lý tưởng cao cả. Thầy sẵn có một vốn Hán học sâu rộng, cộng vào đó là một lòng yêu nước tha thiết của truyền thống gia đình. Cho nên, giờ dạy Việt văn của thầy đối với chúng tôi chẳng khác nào một buổi thuyết pháp của một giáo sĩ cho những con chiên. Chính nhờ những bài giảng Việt văn của thầy mà chúng tôi biết yêu tiếng Việt giàu và đẹp, biết thưởng thức và tôn trọng nền văn học phong phú của ông cha để lại”.

 Hiện nay, tại TP Hưng Yên, TP Hồ Chí Minh đều có đường phố mang tên Dương Quảng Hàm./.